In Malawi riskeren vrouwen dagelijks hun leven. Ze koken maaltijden op open vuur en op vervuilende kooktoestellen. De rook, roet en vlammen kunnen dodelijk zijn. Daarom heeft de Wereldgezondheidsorganisatie die rook die loskomt bij het branden van brandhout en houtskool nu tot een internationale bedreiging voor de volksgezondheid genoemd.

VersPers verslaggevers bezochten het grootste ziekenhuis in Malawi en ontmoeten de slachtoffers van de 'Moordenaar in de keuken'.

Twee jonge zusters kletsen zacht terwijl ze wondgaas tot een netjes pakketje vouwen. De stapels stof verdwijnen in een ijzeren bak die op de tafel staat. “We verbruiken hier zoveel van”, legt een van de zusters uit: “elke dag vervangen we het verband en leggen we nieuw materiaal op de wond”. De ander legt uit: “dan moeten ze huilen. Het doet veel pijn want de huid blijft plakken aan het gaas”.

Ze bedoelt de kinderen en vrouwen die op de brandwondenafdeling van het Kamuzu Central ziekenhuis in liggen. Het Kamuzu Central ziekenhuis in Lilongwe in Malawi heeft de grootste brandwondenafdeling in het land. Doktoren op de afdeling behandelen ongeveer 2.000 patiënten per jaar. Patiënten van over heel Malawi worden naar dit hoofdstedelijke hospitaal doorverwezen.

Zusters op de brandwondenafdeling van Kamuzu Central Hospital in Lilongwe, Malawi
 

Brand en pijn
Mary is al een paar weken onder behandeling op de brandwondenafdeling in Kamuzu Central. Haar gezicht is ernstig verbrand en haar haar is weggebrand. Mary lijdt aan epilepsie. Ze viel in het vuur tijdens een aanval. Het komt veel voor dat vrouwelijke epilepsiepatiënten op de afdeling terecht komen, legt het hoofd van de brandwondenafdeling Chrisy Nyrenda uit. Ze hebben geen controle meer over hun lichaam als ze een aanval krijgen.

In de kamer naast Mary ligt Loveness, een klein meisje van twee jaar oud en haar moeder Unes. Ongeveer tachtig procent van Loveness’s lichaam is verbrand. Een pot met kokend water viel op het meisje toen ze aan het spelen was in de keuken. Unes is nog maar 18 jaar oud en krimpt in elkaar wanneer Loveness huilt. Haar wonden doen pijn en ze slaapt slecht.

Loveness ligt in haar moeders armen

Meer dan 75 procent van alle patiënten met brandwonden in het ziekenhuis zijn kinderen van onder de vijf jaar oud. Kleuters hollen rond het open ‘drie-stenen-vuur’- een set van drie stenen waartussen hout brandt. “Als ze in de vlammen vallen of per ongeluk tegen de pan stoten die erop staat valt het kokende vloeistof over ze heen”, legt zuster Nyrenda uit.

Een vrouwenprobleem
In Malawi heeft maar tien procent van de bevolking toegang tot een zeer onbetrouwbaar elektriciteitsnetwerk en gas is onbetaalbaar. Dus kookt 98 procent van de vrouwen in Malawi op houtskoolbranders of open vuurtjes.

Doktor Wezzie Mumba van de Bwaila kraamkliniek in Lilongwe legt uit waarom er meer vrouwelijke patiënten zijn. Het is de vrouw die traditioneel gezien voor de dagelijkse maaltijd moet zorgen. Zelfs zij, dokter met een universiteitsdiploma en een vaste baan in een groot medisch ziekenhuis, moet na haar dienst het warme eten op tafel zetten.

Vrouwen in Pitala koken hun rijst op het traditionele drie stenen vuur

Ook zuster Chrisy Nyrenda vertelt dat het vooral vrouwen en kinderen zijn die op haar afdeling terechtkomen. Ze brengen nou eenmaal meer tijd door in de keuken en zijn daarom de risicogroep, zegt de hoofdzuster. Mannen behandelt ze ook wel, maar veel minder. “Die komen met verbrandingen die ze hebben opgedaan op de werkplaats. Het gebeurt minder snel”.  

Dodelijke rook
Open vuur kan niet alleen brandwonden veroorzaken. Giftige ‘kook rook’ doodt wereldwijd 4.3 miljoen mensen per jaar. Dat zijn meer slachtoffers dan aids, tuberculose en malaria bij elkaar treffen. De rook dringt tot diep in de longvaten door en veroorzaakt blijvende beschadiging. Een uur in de ‘kook rook’ wordt geschat gelijk te staan aan het roken van 400 sigaretten.

En de kinderen, op de rug van de moeder of dicht bij haar in de keuken, roken mee. In Afrika sterven, volgens de WHO, 16 procent van alle kinderen vroegtijdig aan longonsteking. In Malawi is longontsteking de nummer één doodsoorzaak voor kinderen onder vijf.

Malawi’s gezondheidscrisis
Het ministerie van Gezondheid lijkt toch op het moment meer gericht op de “belangrijke ziektes zoals aids, tuberculose en malaria”, vertelt Judith Phirie, hoofdzuster in het Chintheche Rural ziekenhuis. Multi-en-bilaterale ontwikkelingsfondsen zijn, volgens haar, vooral bestemd voor de bestrijding en behandeling van deze ziektes. En dat terwijl “er zoveel vrouwen met longproblemen hier komen”, zegt Phirie.

Dr. Mumba en zuster Nyrenda echoën Phirie’s gedachten: het probleem is groot maar een chronisch personeels-en-medicijnen tekort maakt dat vrouwen vaak niet of niet goed behandeld worden. Ook volgens de WHO is het medische personeelstekort in Malawi groot - er zijn maar 2 dokters per 100,000 patiënten beschikbaar.

In het dorpje Pitala in het noorden van Malawi hangt een jongetje op de rug van zijn moeder.

De dokters hebben niet genoeg tijd om goed overwogen diagnoses te stellen. Dr. Mumba legt uit dat als gevolg van het hoge aantal haar zusters vaak maar twee minuten per patiënt de tijd hebben. Ze kunnen niet anders: er staat zo een lange rij en iedereen moet gezien worden. Zuster Phirie weet hoe het voelt: “Ik heb vandaag nog geen een keer pauze genomen”, biecht ze op.

Toekomstige generaties
Ongezond koken is niet alleen slecht voor de gezondheid. Het is ook slecht voor het milieu. Houtkap voor brandstof veroorzaakt ontbossing. En het branden van biomassa zorgt voor uitstoot van broeikasgassen en roet in de ozonlaag. Roet in de atmosfeer speelt naast CO2 de tweede grootste rol in de opwarming van de aarde en draagt bij aan klimaatverandering.

Er moet snel een oplossing worden gevonden: Malawi’s bevolking groeit jaarlijks met 3,1 procent en die mensen zullen moeten eten. Bomen nu al zo schaars dat het ministerie van Bosbouw een ban heeft geplaatst op het handelen, produceren en vervoeren van niet duurzaam verkregen houtskool en brandhout. Het leger is sinds een jaar ingeschakeld om overtreders te arresteren.

Heather Campbell van de Britse Ngo United Purpose vraagt zich af hoe het verder moet. “Nu Malawi zo ontbost is hebben vrouwen nauwelijks meer toegang tot brandstof”. Het is een grote zorg voor de verarmde bevolking van Malawi. Vrouwen zijn steeds langer onderweg om brandhout te vinden en als ze brandstof kopen zijn ze steeds meer geld kwijt.

Technologie voor ontwikkeling?
De Global Alliance for Clean Cookstoves, opgericht door Hillary Clinton in samenwerking met Verenigde Naties, denkt een oplossing gevonden te hebben. ‘Verbeterde kooktoestellen’, is een aangepaste technologie die ontbossing en klimaatverandering moeten vertragen en minder rook uitstoten. Dus zijn die kooktoestellen beter voor de (volks)gezondheid.

Flora Kandodo’s zoontje met haar nieuwe ‘Aleva’ stove in Nessa, een klein dorp dicht bij Mulanje in het zuiden van het land.

De ‘verbeterde’ modellen komen in alle vormen en maten en hebben een gemene deler: de ‘ovens’ zijn efficiënter gebouwd. Isaac Salima, een producent van zo een aangepast kookapparaat uit Lilongwe, de chitetezo mbaula, legt uit dat doordat het keramiek kacheltje een gesloten brandkamer heeft het veel minder brandhout verbruikt. De toestellen zijn ook stabieler en dus veiliger om binnenshuis te gebruiken.

Verbeterde toestellen lijken de perfecte oplossing, zegt ook Heather Campbell, wiens organisatie verbeterde kooktoestellen promoot: “de tijd en geld die ze besparen, kunnen ze nu anders investeren. Bijvoorbeeld in onderwijs of in kleine ondernemingen”.

In Malawi hoopt de Global Alliance for Clean Cookstoves in 2020 twee miljoen huishoudens, ongeveer 65 procent van het totaal, aan een schoner en energie efficiënt kooktoestel te helpen. Maar de ingebruikname van de technologie gaat langzamer dan gedacht - blijkbaar loopt nog niet iedereen warm loopt voor een beter fornuis.

Tijd, geld en gezondheid
Maar ook al zijn academici nog niet overtuigd van de schonere kook technologie: voor Rose Kandodo en haar dochter Flora uit Mulanje in het zuiden van Malawi is het apparaat toch echt een godsgeschenk. Door hun nieuwe energiebesparende Aleva kooktoestel besparen ze vooral veel tijd: ze hoeven de drie uur durende tocht naar de top van Mount Mulanje nu nog maar een keer per week te maken. “Het scheelt”, geeft Rose aan.

Hoofdzuster Judith Phirie van Chintheche ziekenhuis wil ook zo’n wonder toestel om tijd en energie te besparen. En als ze overtuigd is dat het ook nog eens beter is voor de gezondheid, zal ze het apparaat ook aan haar patiënten aanraden.

Dit artikel is gepubliceerd met de support van het Pulitzer Center on Crisis Reporting.